Artikelen

Gezondheid van volgende drie generaties

Hoever kijk jij vooruit als het om gezondheid gaat?

Als we ‘gezonde voornemens’ maken, kijken we vaak niet verder vooruit dan het volgende jaar. Als we onze gezondheid FUNDAMENTEEL willen verbeteren, dan zullen we veel verder vooruit moeten kijken. Als transitie-wetenschapper ben ik gewend om óver grenzen heen te kijken. In dit artikel deel ik mijn visie op waarom en hoe we kunnen kijken naar de gezondheid van de volgende drie generaties.

#overgrenzenkijken #volgendegeneraties #gezondheidstransitie #klimaatcrisis #gezondheidscrises?

Over grenzen heen kijken

Transitiewetenschappers kijken op drie manieren óver grenzen heen: (1) over de grenzen van sectoren en domeinen, (2) over geografische grenzen (van dorpen, steden, regio’s, landen) en (3) over demografische grenzen (van verschillende generaties). Transities duren per definitie minimaal één generatie, en zijn vaak niet beperkt tot één domein of één gebied. Iedereen kent door de klimaatcrisis inmiddels het voorbeeld van de ‘energietransitie’. Deze transitie naar een fossielvrij energiesysteem heeft niet alleen impact op de energiesector, maar ook op de bouw,  huishoudens, landbouw en mobiliteit. Dit is een goed voorbeeld van een transitie waarbij iedereen al gewend is om over geografische grenzen en over generaties heen te kijken.

Wat is een transitie?

Een transitie is een proces van fundamentele en onomkeerbare maatschappelijke veranderingen in structuur, cultuur en werkwijzen. Transitie-onderzoek laat zien dat het minimaal 25 tot 50 jaar duurt om de omslag te maken van het ene systeem naar het andere. Voor het maken van een goede transitie-analyse, is het ook nodig om 25 jaar ‘achteruit te kijken’, om te begrijpen waarom we tot een bepaald maatschappelijk systeem [de dominante structuur, cultuur en werkwijze] zijn gekomen. Transitiewetenschappers gebruiken ook historisch onderzoek om de dynamiek van transitieprocessen beter te begrijpen. In HEALTi’s eerdere artikel schreef ik al over een historische gezondheidstransitie (van 1850 tot 1950). Andere voorbeelden zijn de transitie van kolen naar gas (Correljé and Verbong, 2004) en de transitie van ‘pomp naar waterleidingen en nieuwe hygiëne praktijken’ (Geels, 2005).

Uit historisch onderzoek weten we dat transities vaak een crisis ‘nodig’ hebben, om het transitieproces te versnellen (zie kader hieronder).

Voorbeelden van ‘over generaties heenkijken’

Ter inspiratie voor de gezondheidstransitie in de 21e eeuw heb ik gekeken naar voorbeelden van personen, organisaties of samenwerkingsverbanden met een visie op de volgende generatie(s):

  • Nelson Mandela had een visie over hoe Afrika er in de volgende drie generaties uit moet zien. Zijn kleinzoon (2e generatie) is nu ambassadeur voor UNAIDS, om te werken aan zijn ambitie “Een Afrika zonder Aids voor mijn kinderen” (3e generatie). Bron: Aidsfonds
  • Het Wereld Natuur Fonds heeft als doel om de wereldwijde neergaande lijn in biodiversiteit vóór 2030 om te draaien (bending the curve), zodat we de natuur kunnen doorgeven aan de generaties na ons.
  • Een bekend energiebedrijf heeft als doel ‘fossielvrij leven binnen een generatie’.
  • Het initiatief Rookvrije Generatie, van de Hartstichting, KWF Kankerbestrijding en het Longfonds, wil rookvrij opgroeien vanzelfsprekend maken.
  • Het programma Gezonde Generatie van de Samenwerkende GezondheidsFondsen (SGF) heeft als ambitie dat in 2040 de Nederlandse jeugd de gezondste is ter wereld. [Dit laatste voorbeeld is voor mij extra bijzonder, omdat het een vervolg is op een toekomstvisie waaraan ik heb meegewerkt – als facilitator van de workshops en schrijver van het visiedocument – in opdracht van de Stichting Toekomstverkenningen Gezondheidszorg (STG)]

Hoe lang duurt één generatie?

In de sociologie is een generatie een categorie mensen die in dezelfde periode geboren is, meestal is dit een periode van 15 jaar. Voorbeelden van bekende generaties zijn de babyboomers (1941-1955) en millennials (1985-2000). De duur van deze sociologische generaties is echter korter dan de minimale duur van een transitieproces (25 jaar). Bovendien denk je zelf bij het woord ‘generatie’ vooral aan de generaties van ouders, grootouders, kinderen en kleinkinderen. Hier zit gemiddeld zo’n 30 jaar tussen. 

Ik gebruik daarom deze definitie van generatietijd‘de gemiddelde tijdsduur of ‘snelheid waarin wij ons als soort kunnen uitbreiden onder ideale omstandigheden’ (bron: Wikipedia). In Nederland duurt deze generatietijd rond de 30 jaar (terwijl het in ontwikkelingslanden ook 14 jaar kan zijn..)

Hoe gezond zijn verschillende generaties nu?

De generaties die nu opgroeien in Nederland hebben een grote kans om gedurende hun leven:

  • Als kind al te weinig te bewegen (omdat schermtijd hun fysieke activiteit vervangt; Bron: WHO, 2019)
  • Als student al burn-out klachten te krijgen (doordat jongeren en jongvolwassenen steeds meer prestatiedruk ervaren; Bron: VTV2018)
  • Als jonge professional een burn-out te krijgen (1 op de 5 werknemers van 25-35 jaar ervaart burnout-klachten; Bron: NEA, 2019)
  • Rond de 40 jaar één of meerdere chronische ziekten te krijgen (Bron: SCP, 2017)
  • Als je (eindelijk) met pensioen gaat, heb je kans dat je fysieke en mentale gezondheid nog verder achteruit gaat (Zo waarschuwt dit artikel: ‘Wie eerder met pensioen gaat, gaat eerder dood’)

Wat is een crisis?

Een crisis is ‘een moment van de waarheid waarop een beslissing genomen moet worden die van grote invloed is op de toekomst’ (bron: Wikipedia). In de transitie van kolen naar gas, was dat de ontdekking van het Groninger-gasveld bij Slochteren (in 1959), waarop de overheid besloot om binnen een paar jaar tijd heel Nederland aan te sluiten op aardgas. Door de klimaatcrisis heeft de overheid besloten dat we weer ‘van het gas af gaan’ zodat Nederland in 2050 geen CO2 meer uitstoot. Een ander voorbeeld van crises zijn de epidemieën (TBC, cholera, pokken, mazelen, Spaanse griep, etc.) in de gezondheidstransitie van de 19e tot de 20e eeuw.

Welke ‘gezondheidscrises’ zien we nu (aankomen)?

HEALTi vindt het belangrijk om in de gezondheidstransitie onderscheid te maken tussen trends en ontwikkelingen en een échte crisis. Blijkbaar worden veel ongezonde trends nog niet als crisis ervaren. Over het algemeen wordt iets pas als een crisis gezien, bij een “zware noodsituatie waarbij het functioneren van een stelsel (van welke aard dan ook) ernstig verstoord raakt.” (Bron: Wikipedia) Het ‘probleem’ is dus dat onze stelsels nu nog te goed functioneren, waarbij de noodsituatie blijkbaar nog niet zwaar genoeg is. In verschillende stelsels (of maatschappelijke systemen) kun je al zien aankomen dat er trends zijn die wellicht tot gezondheidscrises kunnen leiden:

– In ons huidige zorgstelsel verdubbelen de zorgkosten tot 174 miljard in 2040 (16,4% van BBP; 1 op de 4 werknemers zal dan in de zorg moeten werken)

– Kinderen die nu geboren worden zullen meemaken dat de wereld meer dan 4 graden warmer is dan in het pre-industriële tijdperk; dit heeft impact op hun gezondheid vanaf kindertijd en pubertijd tot volwassenheid en ouderdom (Bron: Lancet 2019; 394: 1836–78)

–  Antibioticaresistentie is een wereldwijd probleem en gevaar voor de volksgezondheid; resistente bacteriën komen in allerlei domeinen voor (veeteelt, voeding, gezondheidszorg, milieu; Bron: RIVM)

– Op scholen, kantoren, in de auto, het OV en thuis (op de bank) is zitten de norm, terwijl teveel zitten het risico op chronische ziektes verhoogt en bijdraagt aan vroegtijdig overlijden (In dit artikel probeert ZilverenKruis dit probleem onder de aandacht te brengen: “Een uur op je kont, is 5 minuten eerder dood”)

Plastic wordt sinds de Tweede Wereldoorlog op grote schaal toegepast (in verpakkingen, kleding, verf, cosmetica, huishoudelijke producten, etc.), terwijl plastic afval en micro-plastics ophopen in de rivieren, oceanen, dieren en ons eigen lichaam (met een nog onbekend risico voor de volksgezondheid; Bron: RIVM VTV2018)

– In ons mobiliteitssysteem is de auto nog altijd de norm, en ookal dragen electrische auto’s (op groene stroom) bij aan minder CO2 uitstoot, zij veroorzaken nog steeds luchtvervuiling door fijnstof. Plastic Soup Surfer Merijn Tinga rekende uit dat er jaarlijks in Nederland 300 mensen overlijden aan slijtagestof van autobanden. 

– In ons Nederlandse voedselsysteem zijn dierlijke eiwitten nog steeds de norm, terwijl plantaardige eiwitten significant gezonder zijn voor onze planeet, dierenwelzijn en onze eigen gezondheid (Kijktip: The Gamechangers).

Bovenstaande trends zien we dagelijks om ons heen, in het nieuws en in onze eigen omgeving. Soms dragen deze trends bij aan een persoonlijke gezondheidscrisis, zoals het overlijden van een dierbare. Op zo’n crisis volgt dan vaak ook een persoonlijke transformatie, waarbij mensen zelf op zoek gaan naar de fundamenten van een gezond & gelukkig leven. Dit is ook de reden dat ik in 2018 [toen mijn lieve moeder op 65 jarige leeftijd overleed] HEALTi heb opgericht, vanuit een diepgevoelde missie om de gezondheid van volgende generaties fundamenteel te verbeteren.

HEALTi’s visie voor gezondheid volgende drie generaties

We kunnen er niet vanuit gaan dat we met onze huidige manier van leven gezond oud gaan worden. Het is ook niet vanzelfsprekend dat kinderen van ‘generatie Z’ (2000-2015), die opgroeien ná de digitale revolutie, gezond oud worden. En de generaties dáárna krijgen te maken met de gevolgen van nieuwe gezondheidsrisico’s die we nu al zien, maar nog niet goed begrijpen (Bijv. microdeeltjes van nano-technologie, 3D-printen, nano- en micro-plastics. Bron: RIVM VTV2018).

De visie van HEALTi is dat we voor de komende drie generaties een gezondheidstransitie nodig hebben: een FUNDAMENTELE  maatschappelijke verandering voor de gezondheid van huidige en toekomstige generaties. Het afgelopen jaar heb ik hierover een lezing ontwikkeld voor de Masterclass Transitie Management  van de Transition Academy. Dit zijn mijn belangrijkste inzichten in wat er nodig is voor een gezondheidstransitie:

  1. Een paradigmashift: gezondheid zien in relatie tot ‘gezondheid van planeet’ (duurzaamheid)
  2. Opbouwen nieuwe structuur: van zorgsysteem naar breed gezondheidssysteem (met nieuwe wet- & regelgeving, beleid en financieringsmodellen voor preventie & omkeren van ziekten)
  3. ….& afbouwen van: fijnstof, CO2, stikstof / NOx, PFAS, pesticiden, plastic, pillen, stress, (binnen) zitten, ultra-bewerkt voedsel, etc.
  4. Een holistische (HELE) kennisbasis: kennis over de relatie tussen gezondheid, leefstijlen en leefomgeving (o.a. nieuw fundamenteel onderzoek naar gezondheidseffecten micro- en nanodeeltjes, het microbioom en exposoom, leefstijlgeneeskunde, Blue Zones, Ancestral Health, een evolutionair perspectief op gezondheid etc.)
  5. Initiatiefnemers in niches: radicaal nieuwe producten, diensten en andere initiatieven voor een duurzame & gezonde leefomgeving, leefklimaat en leefstijlen.

In het nieuwe jaar gaat HEALTi deze visie verder uitwerken en uitdragen, o.a. in samenwerking met de Transition Academy. In mijn eigen woonplaats Noordwijk ga ik verder met het oprichten van een collectief om de transitie naar een duurzamer & gezonder Noordwijk te versnellen. 

Vind je het leuk om een keer verder te praten over transities en de gezondheid van volgende generaties? Heb je interesse in een lezing of workshop van HEALTi, of heb je een andere vraag? Neem dan contact op!

Ik wens iedereen een HEEL gezond & gelukkig 2020 en natuurlijk ook een gezond 2050 😉

X Suzanne van den Bosch – HEALTi

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *