Artikelen

Gezondheidstransities: van 19e tot 20e eeuw & in de 21e eeuw

In welke tijd je geboren bent, bepaalt voor een belangrijk deel hoe gezond je leeft. Het tijdperk en de omstandigheden waarin we leven hebben grote invloed op hóe we ziek worden en waaraan we overlijden. Tot het begin van de 20e eeuw overlijden de meeste mensen aan een infectieziekte, door een gebrek aan hygiëne, deficiënte voeding, vervuild water en slechte sociaal-economische omstandigheden. Doordat er een ‘gezondheidstransitie’ heeft plaatsgevonden van de 19e tot de eerste helft van de 20e eeuw, is onze gezondheid in die tijd fundamenteel verbeterd. Dit tweede artikel van HEALTi kijkt terug naar deze historische transitie, zodat we beter kunnen begrijpen welke gezondheidstransitie er nú nodig en gaande is.

Wat is een gezondheidstransitie?

De manier waarop we over gezondheid denken, wat we er aan doen en hoe we onze samenleving hierop inrichten verandert door de tijd heen. Wanneer deze veranderingen leiden tot een fundamentele verbetering van gezondheid, in de gehele samenleving, noem ik dit een ‘gezondheidstransitie’.[i]

Een historisch voorbeeld is de gezondheidstransitie van de 19e tot de eerste helft van de 20e eeuw. De gezondheids-uitdaging van die tijd was het radicaal terugdringen van infectieziekten zoals cholera, pokken en tuberculose. Medische ontdekkingen zoals antibiotica (in 1928) en vaccinatie (al vanaf de 18e eeuw!) en betere curatieve geneeskunde hebben bijgedragen aan het voorkomen en behandelen van acute infectieziektes. Het terugdringen van infectieziekten was niet alleen een medische opgave, maar vooral ook een maatschappelijke opgave die vroeg om structurele veranderingen in de samenleving, met betrekking tot hygiëne, water, voeding, wonen en werken. Mede hierdoor is het risico om te overlijden aan een acute ziekte tussen 1870 en 1970 spectaculair afgenomen en is de gemiddelde levensverwachting enorm toegenomen.

Deze ‘grote transitie’ (die in totaal meer dan 100 jaar duurde) laat zien dat een fundamentele verbetering van onze gezondheid mogelijk is door de samenleving structureel anders in te richten.

Structurele veranderingen (1850-1950)

Rond 1850 wist men nog niet dat infectieziekten worden veroorzaakt door micro-organismen zoals bacteriën, virussen en schimmels. De samenleving was daarom niet ingericht op het voorkomen van infecties die verspreid worden via lucht, water of menselijk/dierlijk contact. Er was nauwelijks riolering, de hygiënische omstandigheden waren slecht (op het gebied van voeding, persoonlijke verzorging en ook op medisch gebied), er was een gebrek aan schoon drinkwater (waardoor infectieziekten zoals cholera zich via het water verspreiden), er was ondervoeding (waardoor mensen een beperkte weerstand hadden) en een gebrek aan goede huizen (waardoor infectieziekten zoals tuberculose zich via de lucht verspreiden).

Tussen 1850 en 1950 vonden er diverse maatschappelijke veranderingen plaats waardoor de uitbraak en verspreiding van acute ziektes op grote schaal voorkomen kon worden. Door een samenspel van ontwikkelingen op verschillende niveaus, zoals de industrialisatie en modernisering, vonden er veranderingen plaats in de sociaal-economische structuur, infrastructuur, manier van denken, culturele normen, dagelijkse routines, etc. Concrete voorbeelden van structurele veranderingen met grote impact op de gezondheid in die tijd waren:

  • de aanleg van riolering en waterleidingen
  • het opschonen van binnensteden
  • het bouwen van betere huizen
  • meer voedsel met betere voedingswaarden
  • meer hygiëne thuis en op de werkplek
  • de invoering van het arbeidsrecht (met de 8-urige werkdag sinds 1919)

Om deze structurele veranderingen mogelijk te maken waren verschillende actoren nodig: burgers, de overheid, hygiënisten, juristen, kruisverenigingen, ziekenhuizen, ondernemers, architecten, ingenieurs, stedenbouwers, wetenschappers, etc. Historisch transitie-onderzoek (Geels, 2005) laat zien dat deze veranderingen gedreven werden door economische belangen (o.a. de aanleg van waterleidingen), beleid van de nationale en lokale overheid, en nieuwe sociale normen met betrekking tot hygiëne. In de tweede helft van de 19e eeuw werden micro-organismen ontdekt als ziekteverwekker, waardoor men hygiëne ging koppelen aan ziekte.

“To be a good and healthy family, meant being clean and fresh.” (Geels, 2005: p383).

Tot de tweede helft van de 19e eeuw dronk men in Nederland alleen water uit sloten, rivieren en putten. Dit veroorzaakte regelmatig cholera- en tyfusepidemieën. In 1853 werd de eerste waterleiding aangelegd met zuiver duinwater van de “waterleidingduinen” naar Amsterdam. In 1874 begon ook de Duinwaterleiding van 's-Gravenhage (DWL) met waterwinning in de duinen bij Scheveningen: “Technisch gesproken was de waterwinning in het begin een eenvoudige zaak. In het duin werden kanalen gegraven, waarin vanzelf zoet water stroomde. Een laatste zuivering met zandfilters was voldoende om drinkwater te maken. Dat drinkwater werd vervolgens via leidingen naar tappunten in de stad getransporteerd.” Bron: https://www.dunea.nl/over-dunea/geschiedenis

Van deze historische gezondheidstransitie kunnen we leren dat:

…we onze gezondheid fundamenteel kunnen verbeteren door structurele veranderingen in de samenleving (op het gebied van water, voeding, wonen, werk, etc.)

…we ziekten kunnen voorkomen en terugdringen door veranderingen in onze leefomgeving, leefpatronen, routines en normen

…we verschillende actoren nodig hebben om actie te nemen op het gebied van gezondheid (burgers, overheid, ziekenhuizen, ondernemers, architecten, ingenieurs, stedenbouwers, wetenschappers, etc.)

Leefstijl én leefomgeving als medicijn

In de 21e eeuw gaan er gelukkig niet veel mensen meer dood aan acute infectieziekten. [ii] Ons huidige ‘gezondheidssysteem’ is echter nog wel ingericht op het voorkomen en terugdringen van acute ziektes.

Ons huidige ‘gezondheidssysteem’ is de dominante manier waarop we over gezondheid denken (cultuur), wat we hieraan doen (praktijken) en hoe we de samenleving hierop ingericht hebben (structuur).

We vinden het inmiddels heel vanzelfsprekend om een samenleving te hebben met schoon drinkwater, riolering, goede huizen, genoeg voeding, hygiënische normen, een 8-urige werkdag en goede curatieve geneeskunde. Helaas wordt het ook steeds vanzelfsprekender dat we al op steeds jongere leeftijd te maken krijgen met ‘niet-overdraagbare ziekten’ zoals kanker, hart- & vaatziekten, dementie en diabetes. Ook psychische aandoeningen zoals burnouts en depressie komen steeds vaker voor, ook onder jongeren. De curatieve geneeskunde blijft in ontwikkeling, maar loopt tegen grenzen aan omdat het gericht is op end of pipe solutions. De geneeskunde komt immers pas in actie als je al ziek bent.

Illustratieve quote van hoogleraar Jim van Os:  “De geneeskunde in Nederland begeleidt je bij het langzaam doodgaan.” (NRC Wetenschap 8 & 9 juni, 2019).

Om chronische en psychische aandoeningen te voorkomen of ‘omkeren’, zullen we onze omgeving en leefstijl (radicaal) anders moeten inrichten. Aan het begin van de 21e eeuw zijn daarom opnieuw structurele veranderingen nodig voor een fundamenteel gezondere samenleving. We staan opnieuw voor de uitdaging om onze woon- en werkomgeving, wetgeving, infrastructuur, sociaal-economische structuur, culturele normen en dagelijkse routines zo in te richten dat gezond leven vanzelfsprekend en makkelijk wordt. Gelukkig is dit een uitdaging waar veel mensen en organisaties in Nederland met passie aan werken.

HEALTi wil de baanbrekende initiatieven* in deze nieuwe gezondheidstransitie verkennen en versterken.

*Voorbeelden van initiatieven die breken met de gangbare normen:

Je leefstijl als medicijn: omkeren van Diabetes type 2

– Werk als medicijn: herstel bij psychische aandoeningen

Blue zones project: transformeren van gemeenschappen voor gezonder & langer leven

– Stiltezones in kantoortuinen: meer concentratie en minder ziekteverzuim

Meerjarenprogramma ‘Gezonde generatie’: norm- en gedragsverandering bij Nederlandse jeugd

Etc.

Het volgende artikel van HEALTi gaat dieper in op de vraag:

HOE kunnen we de gezondheid van onze generatie en volgende generaties fundamenteel verbeteren?

[i] Een “gezondheidstransitie” heeft een bredere betekenis dan het begrip “epidemiologische transitie” (deze transitie kenmerkt zich door een overgang van de dominantie van besmettelijke ziekten in een dominantie van chronische ziekten). De “gezondheidstransitie” verwijst naar maatschappelijke transities zoals in de literatuur over duurzaamheidstransities beschreven wordt (Rotmans 2003, 2005, 2012, 2017, Loorbach, 2014 etc.)

[ii] Huidige ontwikkelingen als antibiotica-resistentie en de dalende vaccinatiegraad, verhogen wel weer het risico op overlijden aan infectieziekten. Dit is wellicht een signaal dat het succesvolle ‘antibioticatijdperk’ ten einde is en een nieuw tijdperk aanbreekt.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *